28 października 2026 roku przypada 82. rocznica wyzwolenia Predappio przez żołnierzy 18 Lwowskiego Batalionu Strzelców z 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Z tej okazji wracam do mojej wizyty we wrześniu 2015 roku. Przyjechałem oglądać architekturę włoskiego racjonalizmu, ale interesowały mnie również miejsca związane z żołnierzami 2 Korpusu Polskiego.

Predappio jest znane przede wszystkim jako miejsce narodzin i pochówku Benito Mussoliniego. Dla polskiego podróżnika to jednak niewystarczający powód, aby skierować się do tego miasteczka. Mnie sama architektura również nie wystarczała. Przed wyjazdem czytałem o zdobyciu Predappio, polskich uroczystościach i sztandarze ufundowanym przez mieszkańców dla osiemnastego batalionu.

Architektura z czasów Mussoliniego

W Predappio przyglądałem się szkole podstawowej zaprojektowanej przez Florestana Di Fausto, budynkowi Casa del Fascio oraz kościołowi św. Antoniego, którego projektantem był Cesare Bazzani. Byłem też przed Palazzo Varano, siedzibą władz miejskich.

Nie wszystkie te obiekty reprezentują racjonalizm. Zwiedzanie Predappio pozwala zobaczyć różne rozwiązania architektoniczne stosowane we Włoszech w czasach Mussoliniego. W moim przypadku oglądanie miejscowej zabudowy łączyło się z poznawaniem historii polskich żołnierzy, szczególnie przy kościele św. Antoniego.

Kościół św. Antoniego i polskie uroczystości

Wszedłem do Chiesa di Sant’Antonio, gdzie kilka dni po zajęciu Predappio odbyło się uroczyste nabożeństwo dla żołnierzy 5 Kresowej Dywizji Piechoty i 1 szwadronu Pułku 4 Pancernego „Skorpion”. Pisał o nim w swoich wspomnieniach Władysław Zbigniew Balon, oficer tego pułku. W nabożeństwie uczestniczyli gen. Władysław Anders i gen. Nikodem Sulik.

Z kolei 18 lutego 1945 roku przed kościołem odbyła się przysięga żołnierzy 3 Brygady Strzelców Karpackich. Plac widoczny na historycznej fotografii oglądałem siedemdziesiąt lat po tej uroczystości.

Żołnierze, którym mieszkańcy ufundowali sztandar

Predappio zdobyli żołnierze 18 Lwowskiego Batalionu Strzelców z 6 Lwowskiej Brygady Piechoty 5 Kresowej Dywizji Piechoty, dowodzonego przez mjr. dypl. Aleksandra Florkowskiego. Walczyli tutaj podczas natarcia 2 Korpusu Polskiego w Apeninie Emiliańskim.

27 października 1944 roku miasto zajęły 1 i 4 kompania pod dowództwem kpt. dypl. Czesława Kozłowskiego. Następnego dnia wkroczyły pozostałe kompanie batalionu. Do Predappio przyjechał wtedy płk dypl. Klemens Rudnicki, zastępca dowódcy 5 Kresowej Dywizji Piechoty.

Po przyjeździe płk Rudnicki wpisał do księgi pamiątkowej: „Polonia non è liquidata” — „Polska nie jest zlikwidowana”. Była to odpowiedź na słowa Mussoliniego, który we wrześniu 1939 roku ogłosił w Rzymie, że Polska została zlikwidowana. Pięć lat później polscy żołnierze zdobyli jego rodzinne miasto.

Mieszkańcy zapamiętali Polaków także dzięki pomocy udzielonej po walkach. W tunelu w pobliżu fabryki Caproni chroniły się kobiety i dzieci. Żołnierze pomagali chorym i rannym, dzielili się żywnością, a dowódca batalionu zabiegał o dodatkowe wsparcie. Podczas walk starano się oszczędzić zabudowę i przebywających w niej cywilów.

Przebieg walk o Predappio i historię sztandaru opisałem szerzej na blogu Monte Cassino i okolice.

Cmentarz i zagadka pamiątkowej księgi

Odwiedziłem także cmentarz San Cassiano i kaplicę grobową rodziny Mussolinich, w której spoczywa obecnie Benito Mussolini. Z tym miejscem wiąże się jedna z relacji o wpisie dokonanym przez płk. Rudnickiego.

Relacja Rudnickiego wskazuje dom narodzin Mussoliniego. Natomiast por. Tadeusz Solarczyk i ppor. Franciszek Przybylski we wspomnieniu „Predappio padło” wymieniają kaplicę cmentarną. Przytaczają również wpis dowódcy batalionu, po którym podpisywali się żołnierze:

„W szóstym roku marszu do Polski, żołnierze 18 LBS – 6 LBP zdobyli Predappio, walcząc z Niemcami ‘Za naszą i waszą wolność’”.

Byłem też przed domem narodzin dyktatora, ale nie wszedłem do środka. Zwiedzanie tego domu nie było celem mojego przyjazdu. Zadałem sobie natomiast pytanie: czy księga z wpisem płk. Rudnickiego się zachowała?

Więcej o architekturze Predappio i historii pochówku Mussoliniego napisałem we wcześniejszym artykule „Po co jechać do Predappio?”.

Tablica ku czci wyzwolicieli

Podczas mojej wizyty w 2015 roku nie było jeszcze tablicy upamiętniającej wyzwolenie Predappio przez 2 Korpus Polski. Odsłonięto ją w centrum miasta 28 października 2024 roku, w 80. rocznicę tego wydarzenia.

Odsłonięcia dokonali burmistrz Roberto Canali, ambasador Anna Maria Anders, córka gen. Władysława Andersa, oraz konsul RP Paweł Krupka. Tablica powstała z inicjatywy władz miejskich, organizacji polonijnych i Konsulatu Generalnego RP w Mediolanie. Tego samego dnia Rada Miejska Predappio jednogłośnie nadała gen. Andersowi honorowe obywatelstwo miasta.

Jeśli będziesz w regionie Emilia-Romania, zajrzyj do Predappio i pamiętaj o żołnierzach 2 Korpusu Polskiego, którzy wyzwolili to miasto.