Do Santa Maria Capua Vetere przyjechałem we wrześniu 2026 roku, po drodze z Castellammare di Stabia do Cassino, aby odwiedzić polskie groby na miejscowym cmentarzu komunalnym. Pochowano tu ponad stu Polaków związanych z obozem jenieckim, który działał tu pod koniec I wojny światowej.
Skąd wzięły się polskie groby w Santa Maria Capua Vetere?
Pod koniec 1918 roku władze Santa Maria Capua Vetere wydzieliły na cmentarzu komunalnym część przeznaczoną na pochówki Polaków z miejscowego obozu jenieckiego, a potem miejsca formowania Armii Polskiej. Zmarli głównie podczas epidemii grypy hiszpanki. Obóz działał jeszcze do kwietnia 1919 roku.
W czasie I wojny światowej Polacy służyli w armiach państw zaborczych. Do włoskiej niewoli trafiali przede wszystkim żołnierze narodowości polskiej służący w armii austro-węgierskiej, ale także w armii Cesarstwa Niemieckiego. Pod koniec 1917 roku zaczęto wydzielać ich z wielonarodowych obozów i kierować do Santa Maria Capua Vetere.
Na początku 1918 roku przebywało tu około 3000 polskich jeńców. W kwietniu obóz stał się pierwszym we Włoszech przeznaczonym wyłącznie dla Polaków, natomiast dla oficerów utworzono osobny obóz w pobliskim Casagiove.
Więcej o życiu jeńców dowiedziałem się z tablicy informacyjnej stojącej przy polskiej kwaterze, a później sięgnąłem także do opracowań poświęconych obozowi. Warunki nie zawsze były dobre. Latem 1918 roku dzienną rację chleba zmniejszono z 600 do 250 gramów, co doprowadziło do interwencji polskich działaczy u władz włoskich.
Jednocześnie jeńcy organizowali własne życie. Działały biblioteka, chór i koło teatralne, które przygotowało 15 przedstawień. Na kurs dla analfabetów zapisały się 62 osoby, prowadzono też naukę podstaw matematyki. Był również sport. W obozie powstały cztery drużyny piłkarskie, a najlepsza nosiła nazwę „Cracovia”. Rozegrała 17 meczów, także z włoskimi oficerami.
Od jeńców do żołnierzy Armii Polskiej
Na mocy porozumienia Komitetu Narodowego Polskiego z władzami włoskimi 7 listopada 1918 roku rozpoczęto w Santa Maria Capua Vetere formowanie polskich oddziałów. 20 listopada utworzono trzy pułki, którym nadano imiona gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, Tadeusza Kościuszki i Bartosza Głowackiego.
Po złożeniu przysięgi w grudniu skierowano je do Francji. Tam weszły w skład Armii Polskiej gen. Józefa Hallera, a później wraz z nią trafiły do odrodzonej Polski i uczestniczyły w walkach o jej granice.
W Santa Maria Capua Vetere pozostały groby tych, którzy nie doczekali powrotu do wolnej Polski. Spacerując między nagrobkami, zwróciłem uwagę na grób Bronisławy Gąski, zmarłej 29 grudnia 1918 roku. Na jej nagrobku widnieje napis „Żołnierz Polski”. Nazwisko Bronisławy znajduje się również na tablicy pamiątkowej z 1935 roku, gdzie zapisano je jako „Gąska Br.”. O samej Bronisławie Gąsce nie udało mi się znaleźć więcej informacji.
Tablica z 1935 roku i odnowiona kwatera
Na ścianie w pobliżu polskich grobów znajduje się duża marmurowa tablica ufundowana w 1935 roku przez włoskich przyjaciół Polski w Neapolu. Umieszczono na niej nazwiska kilkudziesięciu spośród zmarłych Polaków.
Główny napis poświęcono Polakom, którzy zmarli tutaj „u zarania odrodzenia Polski”, gdy przygotowywali się do walki „za wspólną sprawę”. Fundatorzy nazwali tablicę trwałą pamiątką włosko-polskiego braterstwa. W urządzenie kwatery szczególnie zaangażował się Augusto Borselli, honorowy konsul Rzeczypospolitej Polskiej w Neapolu.
Na dole tablicy widnieją daty 1918 i 1935 oraz oznaczenie XIV roku ery faszystowskiej, stosowane wówczas we Włoszech. Treść tablicy przypomina o pamięci, jaką kilkanaście lat po zakończeniu wojny otaczano Polaków pochowanych w Santa Maria Capua Vetere.
Podczas mojej wizyty zwróciłem uwagę na dobry stan polskiej kwatery. W 2008 roku prace porządkowe i restauracyjne przeprowadziły władze włoskie, później o groby dbali także Polacy mieszkający w Kampanii. Pod koniec 2019 roku wykonano gruntowną renowację. Nagrobki zdemontowano, wzmocniono podłoże, a następnie ustawiono je ponownie i odtworzono zachowane napisy.
Jako tropiciel poloników poszukuję takich miejsc, jak cmentarz w Santa Maria Capua Vetere. Polacy trafili tutaj jako jeńcy armii państw zaborczych, a część z nich opuszczała obóz już jako żołnierze polskich pułków.
Jeśli będziesz w okolicach Caserty albo będziesz jechał przez Kampanię w kierunku Cassino, odwiedź groby polskich żołnierzy.
Informacje praktyczne
Cimitero Comunale di Santa Maria Capua Vetere znajduje się przy Via degli Spiriti, 81055 Santa Maria Capua Vetere (CE). Przed cmentarzem można bez trudu zaparkować samochód.
Cmentarz jest otwarty od poniedziałku do soboty od 7.30 do 17.00, a w okresie obowiązywania czasu letniego do 18.00. W niedziele – od 7.30 do 13.30.
