Odwiedzając galerie sztuki we Włoszech i innych państwach europejskich, czułem, że obrazy do mnie przemawiają, ale czy mogą ze sobą rozmawiać? Grażyna Bastek w książce „Rozmowy obrazów”, wydanej przez PWN, pokazuje, że mogą – poprzez inspiracje, nawiązania, powracające motywy i rozwiązania, które kolejni artyści przejmują, zmieniają albo rozwijają. Autorka zestawia dzieła z różnych epok i pokazuje, co może wyniknąć z takiego spojrzenia na sztukę.
Grażyna Bastek i „Rozmowy obrazów”
Grażyna Bastek jest historykiem sztuki, publicystką i kustoszem malarstwa włoskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie. Specjalizuje się w malarstwie europejskim epoki nowożytnej oraz technikach dawnych mistrzów.
Wykłada także na Uniwersytecie Warszawskim i w Akademii Teatralnej w Warszawie, a historię sztuki popularyzuje m.in. w podcaście „Po co sztuka?”.
Czytelnikom bloga „ItalJarek” może być już znana jako autorka książki „Warsztaty weneckie w drugiej połowie XV i w XVI wieku. Bellini, Giorgione, Tycjan, Tintoretto”, którą niedawno recenzowałem.
„Rozmowy obrazów” ukazały się po raz pierwszy w 2020 roku w dwóch tomach. Drugie wydanie z 2025 roku łączy oba tomy w jedną książkę, zostało uzupełnione o kilkanaście nowych esejów i liczy 730 stron.
Czytając ten obszerny zestaw esejów, znalazłem w nim wielu włoskich artystów, takich jak Caravaggio, Tycjan, Tintoretto, Leonardo, Arcimboldo, Canaletto czy Piero della Francesca. Najbardziej interesowały mnie oczywiście te teksty, które odnosiły się do dzieł, miejsc i tematów znanych mi z włoskich podróży.
Rozmowy w Ferrarze
Jeden z esejów zaprowadził mnie do Ferrary. Oto jak wyglądały tamtejsze „rozmowy obrazów”.
Ich miejscem było Camerino d’Alabastro Alfonsa d’Este, czyli prywatny gabinet księcia Ferrary, którego dekorację tworzyły obrazy zamawiane u najwybitniejszych artystów epoki. Nie powstawały one jako niezależne dzieła. Miały tworzyć wspólną całość, odwoływały się do mitologii i antycznych tekstów, a jednocześnie były odpowiedzią kolejnych twórców na to, co powstało wcześniej.
Dobrym przykładem jest „Uczta bogów” Giovanniego Belliniego. Tycjan, który później pracował nad dekoracją Camerino, przemalował fragment pejzażu, dostosowując obraz do pozostałych dzieł. W tej historii obrazy rozmawiają więc nie tylko ze sobą, ale także z antycznymi tekstami, miejscem, dla którego powstały, oraz poprzez artystów, którzy nawiązują do pracy swoich poprzedników.
Będąc w Ferrarze nie obejrzałem tego zestawu dzieł razem, ponieważ obrazy z Camerino d’Alabastro są dziś rozproszone po muzeach w Londynie, Madrycie i Waszyngtonie. Dzięki Grażynie Bastek mogłem usłyszeć i zobaczyć ich dawną „rozmowę”.
Książka, którą warto czytać bez pośpiechu
Nie jest moim celem streszczanie tak obszernej i intrygującej książki. Wspomnę tylko, że została podzielona na trzy części: „Obrazy”, „Ludzie” i „Metafory”, a zawiera w sumie 82 eseje.
Dzięki takiej formule nie czytałem ponad 700-stronicowej książki pospiesznie, tylko dawkowałem sobie kolejne eseje, zatrzymując się dłużej przy tych obrazach i artystach, którzy szczególnie mnie zainteresowali. Ułatwiały mi to liczne reprodukcje omawianych dzieł, dzięki którym podczas czytania mogłem od razu przyglądać się szczegółom, o których pisała autorka.
„Rozmowy obrazów” polecam zarówno tym, którzy interesują się malarstwem i historią sztuki, jak i tym, którzy podczas podróży odwiedzają galerie i muzea. Po lekturze tej książki można spojrzeć na wiszące tam obrazy trochę inaczej – zastanowić się nie tylko nad tym, co przedstawiają, ale również z jakimi innymi dziełami „rozmawiają”.